Historia Instytutu Zachodniego

Blisko sześćdziesiąt lat istnieje w Poznaniu placówka naukowo-badawcza Instytut Zachodni. Jej powstanie wiąże się z doświadczeniami okresu II wojny światowej oraz niemieckiej okupacji w Polsce. Wydarzenia te odcisnęły tragiczne piętno na stosunkach polsko-niemieckich, umocniły jednorodny, negatywny wizerunek Niemców w świadomości narodu polskiego. Równocześnie udowodniły znaczenie relacji polsko-niemieckich w dziejach Polski i Europy. Badanie problematyki niemieckiej, ze szczególnym uwzględnieniem relacji polsko-niemieckich, stało się zatem ważnym zadaniem naukowym. Nie bez znaczenia dla powstania Instytutu było również przesunięcie granic państwowych Polski na zachód, stanowiące bezpośrednią konsekwencję II wojny światowej i wynik ustaleń powojennych. Na mocy układu jałtańskiego, a następnie umowy poczdamskiej w nowych granicach naszego państwa znalazły się obszary w przeszłości należące do Niemiec. Pojawiła się potrzeba analizy zagadnień związanych z nowym układem terytorialnym, zbadania problemów historycznych, kulturalnych i społeczno-gospodarczych Ziem Zachodnich i Północnych, śledzenia procesów ich integracji z resztą kraju. Powodowana takimi przesłankami, grupa polskich uczonych, działaczy, polityków, skupiona wokół profesora Zygmunta Wojciechowskiego, w nawiązaniu do prowadzonej w czasie wojny przez członków organizacji "Ojczyzna" w agendach Delegatury działalności, wystąpiła z inicjatywą powołania w Poznaniu placówki naukowo-badawczej, zajmującej się problematyką niemiecką oraz zagadnieniami Ziem Odzyskanych. Wybór Poznania na siedzibę przyszłego Instytutu nie był przypadkowy. Już w okresie międzywojennym Poznań był ważnym ośrodkiem badań niemcoznawczych, prowadzono tutaj prace naukowe dotyczące stosunków polsko-niemieckich oraz dokumentowano polską przeszłość obszarów zachodnich. Oficjalnie powołanie do życia Instytutu Zachodniego nastąpiło 27 lutego 1945 r. Statut został zatwierdzony 6 sierpnia 1945 r. Określał on organizacyjną dwutorowość Instytutu. Z jednej strony Instytut funkcjonował jako placówka naukowo-badawcza, z kadrą pracowników naukowych, wyposażona w aparat administracyjny i techniczne środki działania. Równolegle istniało Towarzystwo Instytut Zachodni, przez wiele lat organizacyjnie związane z Instytutem jako placówką naukowo-badawczą, z nim współpracujące i nadzorujące jego prace. Rozwiązanie to odpowiadało intencjom założycieli Instytutu: zapewniało materialne podstawy dla pracy badawczej, a zarazem spajało etatową kadrę placówki ze środowiskiem naukowym w Poznaniu i kraju. Członkami Towarzystwa przez lata jego istnienia byli bowiem najwybitniejsi reprezentanci nauki polskiej, zajmujący się profesjonalnie lub interesujący się problematyką niemiecką.

Problematyka badawcza Instytutu prowadzona była w ramach rozwijających się i zmieniających struktur organizacyjnych. Były to różne sekcje, komisje, zespoły. Do początku lat dziewięćdziesiątych istniały specjalistyczne zakłady: Historii, Nauk Politycznych, Kultury, Nauk Prawnych, Socjologii, Ekonomii, Badania Dziejów Okupacji Hitlerowskiej w Polsce. Instytut Zachodni od początku swego istnienia współpracował z najważniejszymi ośrodkami naukowymi w kraju oraz wybitnymi przedstawicielami nauki polskiej, zajmującymi się problematyką niemiecką i europejską. Pozostawał również w bliskich kontaktach z innymi ośrodkami nauki w Poznaniu, zwłaszcza z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza. Współpraca ta wyrażała się zarówno poprzez wspólne projekty badawcze, jak i konferencje naukowe. Rozwijano także kontakty z ośrodkami zagranicznymi, przede wszystkim zachodnioniemieckimi. Pracownicy Instytutu korzystali z możliwości zagranicznych wyjazdów stypendialnych. Z kolei Instytut przyjmował przedstawicieli świata nauki z zagranicy, umacniając swą rolę ważnego ośrodka badań niemcoznawczych, jak i partnera w podejmowaniu tematyki niemieckiej i europejskiej