Współpraca polityczna

Po II wojnie światowej stosunki polsko-niemieckie aż do zjednoczenia Niemiec w 1990 r. opierały się na układach i porozumieniach Polski z dwoma państwami niemieckimi. Do najważniejszych należały: tzw. "Układ Zgorzelecki" między Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną z 1950 r. oraz Traktat między Polską a Republiką Federalną Niemiec o podstawach normalizacji wzajemnych stosunków, podpisany podczas pamiętnej wizyty kanclerza W. Brandta w grudniu 1970 r. w Warszawie. To wtedy kanclerz Republiki Federalnej Niemiec ukląkł przed warszawskim pomnikiem Bohaterów Getta.

Przełom demokratyczny w Polsce zapoczątkowany przez "Solidarność", upadek Muru Berlińskiego i zjednoczenie Niemiec to historyczne wydarzenia, które stworzyły przesłanki dla prawdziwego, polsko-niemieckiego pojednania i porozumienia. Zgodne przekonanie, że zjednoczenie Niemiec i pełna, obejmująca "oba płuca" Europy - jak powiedział przed laty Jan Paweł II - integracja europejska, leżą w żywotnym interesie naszych Państw i Narodów, stanowiło fundament polsko - niemieckiego współdziałania po 1989 r. Polacy poparli zjednoczenie Niemiec. Z kolei Niemcy stanowczo opowiedzieli się za uczestnictwem Polski w strukturach europejskich i euroatlantyckich. Wtedy to minister spraw zagranicznych RP, K. Skubiszewski, sformułował pojęcie "polsko-niemieckiej wspólnoty interesów". Do historii przeszła "msza pojednania" w Krzyżowej z udziałem premiera T. Mazowieckiego i kanclerza H. Kohla w 1989 r. Obaj szefowie rządów przyjęli tzw. "Wspólne Oświadczenie", które stało się podstawą do nadania stosunkom Polski ze zjednoczonymi rok później Niemcami nowego charakteru i stworzenia odpowiednich ram traktatowych.

W ślad za tym w dn. 14 listopada 1990 r. Polska i Niemcy zawarły Traktat o potwierdzeniu istniejącej granicy, w którym zjednoczone Niemcy uznały ostateczny charakter polskiej granicy zachodniej. Następnie w dn. 17 czerwca 1991 r. zawarto Traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. Stanowi on solidną bazę dla rozwoju wzajemnych stosunków we wszystkich dziedzinach współpracy.  

Polska i Niemcy powołały do życia szereg instytucji, które zasłużyły się dla budowania wzajemnego zrozumienia i pojednania. Jedną z nich jest Forum Polsko-Niemieckie (Deutsch-Polnisches Forum), które stanowi ważną płaszczyznę dialogu elit politycznych i społecznych. Forum zostało powołane do życia w 1976 r. Idea Forum wyrosła z przekonania, iż po podpisaniu bilateralnego układu o podstawach normalizacji 7 grudnia 1970 r. i multilateralnego Aktu Końcowego w Helsinkach (1975) niezbędna jest wspólna debata społeczna. Traktat z 1991 roku potwierdza w art. 29 potrzebę istnienia Forum. Ostatnie, XII Forum odbyło się 7 grudnia 2005 r. w Warszawie, a kolejna edycja Forum planowana jest w 2008 r. w Berlinie.

Instytucją niezwykle zasłużoną dla budowania zrozumienia miedzy Polską a Niemcami jest  Organizacja „Polsko-Niemieckiej Współpracy Młodzieży" (niem. „Deutsch-Polnisches Jugendwerk"). Powołana w 1991 r. i finansowana ze wspólnego polsko-niemieckiego budżetu wnosi istotny wkład w przełamywanie wzajemnych uprzedzeń. Poprzez wspólne działania młodzi Polacy i Niemcy uczą się siebie nawzajem, poznają język i kulturę kraju sąsiada. W czasie 17 lat działalności we wspólnych projektach uczestniczyło już ponad 1,7 miliona młodych ludzi z obu krajów.

Republika Federalna Niemiec konsekwentnie udzielała swego poparcia na rzecz członkostwa Polski w Unii Europejskiej, podobnie jak i w NATO. Stanowiło to zasadniczy element polsko-niemieckiej wspólnoty interesów rozwijanej od początku poprzedniego dziesięciolecia i odegrało istotną rolę w określaniu warunków i terminu polskiego członkostwa w Unii. Niemiecki Bundestag był jednym z pierwszych parlamentów, które ratyfikowały Traktat Akcesyjny. Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 roku nadało polsko-niemieckiej współpracy nowy wymiar.

Ważną płaszczyznę dialogu politycznego między Polską a Niemcami stanowią konsultacje międzyrządowe. Świadczą one o znaczeniu, jakie Polska i Niemcy przywiązują do wzajemnych stosunków. RFN praktykuje bowiem tę formę współpracy m. in. z Francją, Wlk. Brytanią, Hiszpanią, Ukrainą, Rosją i Izraelem, zaś Polska z Francją, Hiszpanią, a zamierza również z Włochami. Pierwsze polsko - niemieckie konsultacje międzyrządowe miały miejsce 14 lipca 1997 r. w Bonn. W wyniku konsultacji przeprowadzonych w Krakowie w sierpniu 2004 r. ustanowiono funkcje Przedstawiciela Ministra Spraw Zagranicznych ds. Współpracy Polsko-Niemieckiej i Koordynatora Niemiecko-Polskiej Współpracy Społecznej i Przygranicznej. Ze strony polskiej funkcję pełnomocnika pełnili prof. Irena Lipowicz oraz M. Muszyński, natomiast ze strony niemieckiej pełni ją prof. Gesine Schwał. Obecnie zadania Przedstawiciela ds. Współpracy Polsko-Niemieckiej przejął Pełnomocnik Prezesa Rady Ministrów ds. Dialogu Międzynarodowego prof. W. Bartoszewski.

Od 1993 r. corocznie wręczana jest Nagroda za szczególne zasługi dla rozwoju stosunków polsko-niemieckich. Wśród laureatów są m.in. W. Brandt (pośmiertnie), T. Mazowiecki, K. Skubiszewski, H.-D. Genscher, hrabina M. Dönhoff, S. Stomma, "Tygodnik Powszechny", uniwersytet Viadrina we Frankfurcie nad Odrą i Collegium Polonicum w Słubicach. Laureatem ostatniej edycji Nagrody (za rok 2005) został biskup opolski, abp A. Nossol. Uhonorowanie abp A. Nossola nawiązuje do obchodzonej w 2005 roku 40. rocznicy listu biskupów polskich do biskupów niemieckich oraz Memorandum Wschodniego Kościoła Ewangelickiego Niemiec. W osobie jednego laureata rządy Polski i Niemiec w sposób symboliczny doceniły wkład kościołów: katolickiego i ewangelickiego w dzieło pojednania i porozumienia polsko-niemieckiego.

Dla zbliżenia polsko-niemieckiego istotne znaczenie miało powołanie w 1991 r. Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie". Fundacja dokonywała wypłaty świadczeń ze środków niemieckiej Fundacji "Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość", powołanej ustawą federalną z dnia 2 sierpnia 2000 r. Był to wspólny fundusz o wartości 10 mld DM utworzony przez przemysł niemiecki oraz rząd federalny w celu wypłacenia świadczeń byłym robotnikom przymusowym III Rzeszy. Od połowy 2004 r. FPNP realizowała również szereg programów humanitarno-socjalnych wspierających obywateli polskich - ofiary niemieckich zbrodni z okresu II wojny światowej. W październiku 2006 r. Fundacja zakończyła wypłaty odszkodowań dla robotników przymusowych. W sumie - w latach 1992-2006 - FPNP wypłaciła około 1 mln ofiar nazizmu w Polsce świadczenia o wartości prawie 5 mld zł.

Duży wkład w rozwój przyjaznych stosunków polsko - niemieckich ma również Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Od 1991 roku wspiera ona inicjatywy stanowiące przedmiot zainteresowania Polski i Niemiec. Jej działalność koncentruje się  na współpracy samorządów,  działalności instytucji krzewiących język i kulturę niemiecką w Polsce oraz język i kulturę polską w Niemczech, badaniach naukowych z zakresu wiedzy o Niemczech oraz Europie Środkowej i Wschodniej, projektach służących integracji Polski z Unią Europejską, działalności literackiej i artystycznej, działaniach edukacyjnych na rzecz ochrony środowiska, kontaktach gospodarczych między Polska a Niemcami. Na dorobek Fundacji składa się m.in. ponad 7000 projektów obejmujących takie dziedziny jak: wymiana młodzieży, edukacja i nauka, ekologia, ochrona zabytków, ochrona zdrowia, transport, telekomunikacja.

Elementem dyskursu społecznego były w ostatnim czasie kwestie upamiętniania wydarzeń związanych z II wojna światową. Nawiązuje do tego idea powołania międzynarodowej sieci instytucji, które współpracowałyby przy dokumentowaniu i upamiętnianiu wydarzeń z historii Europy Środkowo-Wschodniej wysunięta w 2003 r. przez Pełnomocnika Rządu Federalnego RFN ds. Kultury i Mediów, Ch. Weiss i ówczesnego Ministra Kultury RP, W. Dąbrowskiego. Impulsem politycznym do podjęcia współpracy w tym zakresie była tzw. Deklaracja Gdańska w sprawie osób wysiedlonych, zmuszonych do ucieczki i wypędzonych w Europie podpisana 20 października 2003 r. przez prezydentów A. Kwaśniewskiego i J. Raua. 2 lutego 2005 r. w Warszawie podpisano deklarację o powołaniu„Europejskiej Sieci Pamięć i Solidarność" z udziałem Polski, Niemiec, Węgier i Słowacji. Po blisko trzyletnim okresie małej aktywności inicjatywa Sieci została ponownie podjęta przez Pełnomocnika Prezesa Rady Ministrów ds. dialogu Międzynarodowego W. Bartoszewskiego i Federalnego Przedstawiciela ds. Kultury i Mediów B. Neumanna na ostatnim spotkaniu 5 lutego 2008 r. w Warszawie. W ramach sieci realizowane będą projekty związane z historią XX wieku, naznaczonego tragicznymi skutkami dwóch totalitaryzmów.

Niemcy wyrażają gotowość współpracy przy inicjatywach związanych z historią II wojny światowej, w tym przy renowacji miejsca pamięci na Westerplatte oraz przy przygotowywaniu projektu „Muzeum Wojny i Pokoju w XX wieku". Potwierdzają też swe zainteresowanie uczestnictwem w projekcie „sieci". Niemniej jednak nie rezygnują z upamiętnienia niemieckich wysiedleń w formie wystawy „Widoczny znak przeciw ucieczce i wypędzeniu". Zamiarem twórców jest przedstawienie kontekstu historycznego i  w tym także uwzględnienie deportacji ludności polskiej. Mimo to Polska nie przewiduje formalnego uczestnictwa w tym  projekcie, co nie wyklucza udziału polskich historyków.