Wstęp Materiały zamieszczone w numerze 1/2004 wskazują na odmienne postrzeganie przeszłości przez Polaków i Niemców, co znajduje ostatnio szczególny wyraz w stosunku do pomysłu utworzenia Centrum przeciwko Wypędzeniom i w powrocie do dyskusji na temat prowokacji nazistowskich w Polsce przed wybuchem II wojny światowej. W numerze znalazły się także teksty przypominające wizję emigracji antynazistowskiej na temat powojennych Niemiec, reakcję RFN na polską inicjatywę pokojową (Plan Rapackiego) oraz dotyczące spraw bardzo aktualnych, jak rewitalizacji Berlina, stosunku RFN do Niemców rosyjskich oraz sposobu informowania przez prasę niemiecką o polskich premierach III Rzeczypospolitej i koncepcji stworzenia polsko-niemieckiego domu (pięciokąt miast) jako formy współpracy ponadgranicznej.

Anna Wolff-Powęska
Wokół najnowszego sporu o przeszłość polsko-niemiecką

Spór o Centrum przeciw Wypędzeniom jest tym wydarzeniem w stosunkach polsko-niemieckich, które wyrasta poza zwykłą różnicę w interpretacji przeszłości. Wyraża ona odmienną politykę pamięci historycznej i stanowi jednocześnie odzwierciedlenie odmiennego stanu ducha, różnych priorytetów w kulturze upamiętniania i aktualnej polityce Niemców i Polaków oraz ich poszukiwań nowej suwerennej tożsamości. Tekst stanowi próbę interpretacji polskiego punktu widzenia idei Eriki Steinbach pod kątem oceny autorów projektu, motywów i czasu jego powstania, jego treści i charakteru. Celem zamierzenia jest nie tylko charakterystyka reakcji polskiej opinii publicznej na to wydarzenie, lecz również próba wpisania tego sporu w proces ewolucji stosunków polsko-niemieckich u progu XXI wieku.

"Otwórz cały artykuł"

Jerzy Kaczmarek
Poznań - Brandenburgia - Berlin w drodze do nowego sąsiedztwa

W swoim artykule autor dokonuje analizy procesu powstawania specyficznego sąsiedztwa Poznań - Brandenburgia - Berlin. Wychodząc z założenia, że sąsiedztwo, jak to wynika z przedstawionych w pierwszej części artykułu koncepcji socjologicznych, nie jest tylko i wyłącznie ograniczone do faktu przestrzennej bliskości, pokazuje fakty świadczące o możliwości realizacji poznańsko-brandenbursko-berlińskiego sąsiedztwa. Jest to oczywiście proces długotrwały, obarczony w dodatku historycznym balastem, ale możliwy do urzeczywistnienia. Istotną przesłanką powodzenia takiego procesu jest oparcie się przede wszystkim na wartościach duchowych, a nie, jak to do tej pory było, na prawie wyłącznie ekonomicznych. Tworzenie się tego sąsiedztwa opisane jest w artykule na tle kształtowania się powiązań ponadregionalnych w jednoczącej się Europie, co ukazują charakterystyczne przykłady przywołane przez autora

Karol M. Pospieszalski
Zamachy nazistowskie na mienie niemieckie. Plan Reichsführera SS z lata 1939 roku

Artykuł w języku niemieckim ukazał się w czasopiśmie "Polnische Weststudien" Bd. II, H. 1/1983, s. 109-145 wraz z obszernym aneksem i mapami. Opisuje szczegółowo kilka incydentów na polsko-niemieckim pograniczu, które rzekomo miały miejsce w dniu 31 sierpnia 1939 r., będących dziełem niemieckich agentów. Chodziło o podpalenia i zamachy bombowe, skierowane na budynki Niemców, mających polskie obywatelstwo i różne instytucje należące do mniejszości niemieckiej w Polsce, aby w ten sposób wykazać niemieckiej i międzynarodowej opinii społecznej, że agresja na Polskę była nieodzowną koniecznością.

Katarzyna Jedynakiewicz,
"Alien Homeland". Niemcy roku 1945 w relacjach prasowych Eryki Mann

Artykuł przedstawia analizę kilkunastu reportaży Eryki Mann, plon pobytu pisarki w Niemczech w drugiej połowie 1945 r. Autorka relacji była reprezentantką antynazistowskiej emigracji kulturalnej z Rzeszy. Po opuszczeniu kraju zyskała sławę jako organizatorka kabaretu politycznego "Die Pfeffermühle" (1933-1936), prelegentka, dziennikarka i autorka książki "School for Barbarians" (1938). W latach 1943-1945 była korespondentem wojennym armii amerykańskiej. Reportaże Eryki Mann stanowią cenne źródło informacji o postawach społeczeństwa niemieckiego w pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny. Pisarka odwiedziła Monachium i Berlin, miejsce przetrzymywania nazistowskich zbrodniarzy wojennych w Bad Mondorf, była świadkiem otwarcia obrad Trybunału Norymberskiego. Jej spotkania z Martinem Niemöllerem i Karlem Haushoferem, wrażenia dotyczące przebiegu procesu denazyfikacji, refleksje na temat stopnia nazistowskiej indoktrynacji rodaków, dostarczają obraz spustoszenia moralnego mieszkańców III Rzeszy.

Robert Łoś
Republika Federalna Niemiec wobec Planu Adama Rapackiego.

Na tle radzieckiej polityki odprężeniowej po XX Zjeździe KPZR i politycznej aktywności RFN wobec ZSRR po wejściu w życie Układów Paryskich (1955) przedstawiono zabiegi Konrada Adenauera o zjednoczenie Niemiec i w tym kontekście stosunek do Planu Adama Rapackiego. Polska propozycja utworzenia w Europie Środkowej strefy bezatomowej była elementem skomplikowanej gry w stosunkach Wschód-Zachód. RFN uznała ją za inspirację radziecką, nie sprzyjającą rozwiązaniu problemu niemieckiego.

Tadeusz Lebioda
RFN a Niemcy rosyjscy

Artykuł stawia sobie za cel naszkicowanie współczesnych relacji występujących pomiędzy państwem i społeczeństwem niemieckim a Niemcami z Kazachstanu. Założeniu temu służą: wskazanie przyczyn masowej emigracji tej ludności do RFN w latach 90. oraz nakreślenie bezpośrednich form wsparcia ze strony państwa niemieckiego udzielanego tej ludności na terytorium Kazachstanu, zdefiniowanie zasadniczych przejawów trudności integracyjnych Niemców z Kazachstanu w RFN i ich przyczyn oraz zaprezentowanie wizerunku tej grupy w niemieckich mediach. Punkt wyjścia dla omówienia powyższych kwestii stanowi prezentacja liczby i rozlokowania Niemców w Kazachstanie, która dokonana została na podstawie danych spisu statystycznego przeprowadzonego w ZSRR w 1989 r. Informacje te stanowią platformę do wskazania głównych przyczyn masowej emigracji Niemców z Kazachstanu do RFN w latach 90.

Izabela Janicka
Prasa niemiecka o premierach III Rzeczypospolitej (1989-2003)

W artykule zaprezentowano osoby polskich premierów na tle historycznych i gospodarczych zamian powstałych po 1989 r. Według prasy niemieckiej przemiany systemowe, towarzyszące tym zmianom, były ściśle związane z osobami szefów rządów w Polsce. To oni mianowali członków rządu, kształtowali nową politykę i dyplomację III Rzeczypospolitej i tworzyli nowy wizerunek kraju poza jego granicami. W publikacji skupiono się przede wszystkim na sylwetkach polskich premierów i analizie ich wywiadów, udzielonych niemieckim dziennikarzom. Prześledzono też przebieg podejmowania różnych decyzji, wraz z ich argumentacją, w kontekście współczesnych wydarzeń społecznych. Ukazano osoby, nie tylko jako polityków, lecz przede wszystkim jako zwykłych ludzi obarczonych odpowiedzialnością władzy. Z publikacji tej wyłania się obraz polskiej sceny politycznej i trudnego procesu rozwoju demokracji.

Andrzej Małkowski, Paweł Woźniak
Rewitalizacja Berlina

Artykuł porusza zagadnienia rewitalizacji przestrzeni miejskiej. Tłem i przykładem do rozważań na ten temat jest odnowa tkanki miejskiej Berlina. Artykuł ukazuje na przykładzie berlińskich dzielnic przyczyny, przebieg i skutki przekształceń przestrzeni miejskiej. W pierwszej kolejności omówione zostało tło historyczne, a także zakreślone zostały ramy teoretyczne używane przez autorów w dalszej części artykułu. Ponadto przedstawione zostały uwarunkowania programów rewitalizacyjnych, a także powiązania pomiędzy odnową przestrzeni architektonicznej a sferą społeczną. W kolejnej części artykułu przedstawione zostały ogólne warunki prowadzenia akcji rewitalizacyjnej na terenie Berlina oraz w sposób bardziej szczegółowy opisane trzy dzielnice, które stanowią dobrą ilustrację poruszonej tematyki. Jako przykład obszarów rewitalizacyjnych przedstawione zostały dwie ze starych dzielnic - Kreuzberg oraz Prenzlauer Berg. Z obszarami tymi zostały skontrastowane obszary wielkopłytowych osiedli Marzahn - Hellerdorf.

Katarzyna Jedynakiewicz
Koncepcja "das andere Deutschland" w debatach i planach niemieckiej emigracji antynazistowskiej w Stanach Zjednoczonych (1939-1945)
Artykuł prezentuje powstanie i ewolucję koncepcji "innych Niemiec" w środowisku niemieckiej emigracji literackiej w Stanach Zjednoczonych w latach 1939-1945. Powyższa idea stanowiła próbę stworzenia narzędzia integracji antynazistowskiego wychodźstwa, rozbitego dotąd na konkurujące ze sobą orientacje światopoglądowe. W obliczu oczekiwanej klęski III Rzeszy stwarzała szansę powołania do życia politycznej reprezentacji niemieckich przeciwników Hitlera. Wobec amerykańskiej opinii publicznej pozwalała dowodzić istnienia "innych, lepszych Niemiec", zdolnych podjąć misję odnowy tego kraju. Wbrew pierwotnym oczekiwaniom, idea "innych Niemiec" spowodowała polaryzację postaw i opinii wśród literackiego wychodźstwa. Pod wpływem informacji o zbrodniach nazistowskiego reżimu, część tego środowiska opowiedziała się za tak zwaną "Kollektivschuld-Theorie" - tezą o zbiorowej winie narodu niemieckiego oraz jego ograniczonej niezdolności do samodzielnej budowy państwa obywatelskiego. Przeciwnicy wspomnianej idei stworzyli w 1944 r. "Council for a Democratic Germany", jednak organ ten nie uzyskał poparcia ze strony amerykańskiego rządu. Podobnie jak Wielka Brytania i Związek Radziecki, Stany Zjednoczone zdecydowały się na odgórną formę reedukacji narodu niemieckiego, bez szerszego udziału reprezentantów antynazistowskiej emigracji.

Paweł Czaplicki,
Zarys działalności Wydziału Konsularnego Misji Wojskowej w Berlinie w latach 1946-1949

Polska Misja Wojskowa w Berlinie była jedynym, a po utworzeniu strefowych Misji Wojskowych, głównym przedstawicielem państwa polskiego w Niemczech. Wszystkimi sprawami konsularnymi zajmował się wyodrębniony strukturalnie Wydział Konsularny. Ogrom obowiązków związanych z wykonywaniem prac konsularnych spowodował, że wkrótce stał się on największym wydziałem działającym w ramach Polskiej Misji Wojskowej. Do najważniejszych zadań należały między innymi: organizowanie i nadzorowanie repatriacji i reemigracji z Niemiec, opieka prawna, społeczna i kulturalno-oświatowa nad Polonią niemiecką, opieka nad majątkiem nieruchomym należącym do obywateli polskich i skarbu państwa, organizacja polskiego szkolnictwa w Niemczech. Ponadto Wydział Konsularny był mocno zaangażowany w starania o utworzenie na obszarze okupowanych Niemiec sieci konsularnej (konsulatów, agencji i delegatur).